Ko ngā rārangi ārahi e pā ana ki ngā rārangi, ki ngā āhua rānei i roto i tētahi whakaahua e ārahi ana i te titiro a te kaimātakitaki ki te kaupapa matua; he mea hanga māori, he mea hanga rānei e te tangata. I roto i te whakaahua whenua, ko ngā rārangi ārahi he tikanga tito matua hei whakarei ake i te paparanga tirohanga me te hohonutanga o te kōrero. Hei tohu tirohanga kāore e kitea, ka ārahi i te kanohi o te kaimātakitaki i roto i te nekehanga āta haere mai i mua ki te kaupapa, ā, ka whakanui ake i te hohonutanga, te raupapatanga, me te rumakitanga o te whakaahua.
1.Ngā ara matua i roto i te whakaahua whenua
In whakaahua whenua, he mea tika kia aro atu ki ngā momo raina ārahi e whai ake nei:
(1)Taiaolte pānuilngā inihi
Ko ngā rārangi tūturu—pērā i ngā awa, i ngā takutai moana, i ngā pae maunga, i ngā rarangi rākau, i ngā kakano onepū, me ngā hanganga kapua—ka taea katoa te noho hei rārangi matua mō te whakaahua whenua.
(2)Ahangailte pānuilngā inihi
Ko ētahi o ngā rārangi ārahi i hangaia e te tangata, pērā i ngā rori, ngā ara hikoi, ngā pari, ngā piriti, ngā taiepa, ngā pae maunga, me ngā kaupae, he rārangi e whakamahia whānuitia ana i roto i te whakaahua whenua.
(3)I kīialte pānuilngā inihi
Ko ētahi rārangi huna—pērā i te rerekētanga o te mārama me te atarangi, ngā ruruku tae, me ngā tauira tāruarua—he momo rārangi ārahi anō hoki ka taea te whakamahi.
He mea noa te whakamahi i ngā rārangi ārahi i roto i te whakaahua whenua
2.Me pēhea te whakamahi i ngā rārangi matua i roto i te tito waiata
He taputapu tito ngā rārangi ārahi; ko tā rātou kaupapa he tautoko i te kaupapa—te waihanga i tētahi taunekeneke tirohanga ki a ia—me te karo hoki i te mahanga o te taupoki i te pūwāhi matua. Ko te tito whai hua mā te whakamahi i ngā rārangi ārahi me mātau ki ētahi tikanga motuhake:
(1)Me anga ngā rārangi ārahi ki te pūwāhi arotahi o te ahua
Hei whakarite kia tīmata ngā rārangi matua mai i te kokonga maui o raro, i te kokonga matau rānei o raro o te ahua, kia tino tīmata te kaupapa matua, pērā i te wairere i te pito o te awaawa, i te maunga hukarere i te pito o te rori, i te rā rānei i waenganui o ngā kapua. Mā tēnei ka māori ake, ka whakamarie ake te tirohanga whānui, ka hanga he "porowhita tirohanga kati".
(2)Me karo ngā rārangi ārahi i te raruraru, me te pupuri i te rārangi matua kotahi.
I roto i tētahiwhakaahua whenua, tera pea he maha ngā rārangi, pērā i ngā rori, ngā awa, me ngā reera. I te tito i tētahi whakaahua, me whiriwhiri e koe te rārangi mārama me te tino whai pānga hei rārangi matua matua, ā, me whakamahi i ētahi atu rārangi hei rārangi āwhina. Mena ka kī tonu te anga i te maha rawa o ngā rārangi, ka taea e koe te whakahaere i te tito mā te whakarerekē i tō koki whakaahua, te tapahi rānei i te wā tukatuka muri kia mārama tonu ai, kia arorau ai hoki te rere o te tirohanga.
Kia māmā noa iho ngā rārangi matua o te mata
(3)Whakauruhia ngā rārangi matua ki te rārangi mua hei whakarei ake i te wairua rumaki
Ki te kore he tautoko o ngā huānga o mua, ka puta he takoto kau ngā rārangi ārahi. I te wā e tango pikitia ana, ka taea e koe te whakauru i ngā huānga o mua—pērā i te toka, i te putiputi, i te tangata haereere, i te poti rānei—ki te tīmatanga o te rārangi ārahi. E rua ngā mahi a tēnei: hei tomokanga mō te titiro a te kaimātakitaki, me te whakarei ake i te hohonutanga o te tito.
Hei tauira, i te wā e tango whakaahua ana i tētahi takutai moana, whakamahia ngā angaanga moana i te takutai moana hei mua, ā, kia toro atu te kakano o ngā ngaru (ngā rārangi ārahi) mai i ngā angaanga moana ki te whare rama i tawhiti.
(4)Mā te whakamahi i tētahiwwhakaarohenglelkichanga heste whakatoiepānga
Ngā arotahi koki whānuiwhakanuia te pānga tirohanga—kia nui ake te āhua o ngā mea tata, kia iti ake te āhua o ngā mea tawhiti—kia nui ake te whakaari me te pānga o ngā rārangi ārahi. Mā te tango whakaahua mai i tētahi koki iti ka kitea he nui ake te āhua o ngā rārangi ārahi o mua (pērā i ngā arawhata kōhatu, i ngā awa rānei), ka āta whaiti haere i a rātou e hoki whakamuri ana ki tawhiti, ā, ka totoro te hohonutanga poutū o te anga.
Hei tauira, ina tangohia ana he whakaahua i tētahi rori papa, mā te tango whakaahua mai i tētahi koki iti ka toro atu te rori papa mai i raro i te anga ki te tihi o te maunga, ka kaha ake te hōhonutanga.
Whakamahia katoatia ngā karu arotahi whānui hei waihanga i te pānga totoro
(5)Whakamahia ngā rārangi ārahi rerekē mō ngā āhuatanga ataahua rerekē
He whānuitia ngā āhua o ngā whenua—tērā pea kei te whakaahua koe i ngā maunga me ngā wai whakahīhī, i ngā tirohanga whenua ataahua, i ngā takutai moana, i tētahi atu mea rānei. Me whakamahi i tētahi huarahi motuhake mō ia momo whenua hei whakamahi i ngā rārangi ārahi e hangai ana ki tōna āhuarangi ahurei.
Hei tauira, ko ngā rārangi ārahi tika, pērā i ngā huarahi tere me ngā pae maunga, he pai mō te waihanga i tētahi āhuarangi māmā, nui, me te pakari, pērā i ngā huarahi tere o te koraha me ngā pae maunga kua taupokina e te hukarere; ko ngā rārangi ārahi piko, pērā i ngā mara papatahi, ngā awa, me ngā takutai moana, he pai mō te waihanga i tētahi āhuarangi ngawari, hihiri, me te manawataki, pērā i ngā mara papatahi e rere ana me ngā awa piko.
Hei whakarāpopototanga, ko te whakamahinga o ngā rārangi ārahi i roto iwhakaahua whenuaHe mea ārahi tēnei i te aro o te kaimātakitaki mai i te tirohanga o mua o te anga ki te kaupapa matua kei muri. Mā te whakauru pūkenga i ngā rārangi ārahi ki roto i ā rātou tito, ka taea e ngā kaiwhakaahua te waihanga i ngā whakaahua whenua e whakahihiri ake ana, e whakaohooho ana hoki i te kōrero.
Wā tuku: Paenga-whāwhā-24-2026
